معنی کلمه جارچی ، صاحب منصبی دیوانی و درباری در دوره صفوی و قاجار که مأمور رساندن اخبار به گوش همگان بود. واژه ترکی «جار» به معنای ندا و آواز (استرآبادی ، ص ۱۳۴؛ غیاث الدین رامپوری ؛ شاد، ذیل «جار») از دورة مغول و ایلخانان در منابع فارسی دیده می شود.
منصب جارچی باشی به غیر از دوران صفویه ، در دوره قاجار بار دیگر از مناصب مهم درباری گردید و صاحب آن اغلب در سفرهای پادشاهان و نیز استقبال از مهمانان خارجی حضور داشت .
این منصب در حکومت عثمانی نیز وجود داشت (برای نمونه رجوع کنید به هامر ـ پورگشتال ، ج ۳، ص ۸۸، ۲۲۶، ۲۳۲، ج ۴، ص ۲۴۰؛ ترجمه فارسی ، ج ۲، ص ۱۰۲۰، ۱۱۳۸، ۱۱۴۳، ج ۳، ص ۱۶۱۰).
به نوشتة عبداللّه مستوفی (ج ۱، ص ۳۸۲، ۴۱۳)، منصب جارچی باشی تا سالهای آخر حکومت قاجار وجود داشت ولی با انتشار اولین روزنامه فارسی در دوره محمدشاه (حک : ۱۲۵۰ـ۱۲۶۴) و تغییر شیوه خبررسانی ، این منصب به تدریج اهمیت خود را از دست داد («نخستین روزنامة فارسی چاپی در ایران »، ص ۴۹؛ مستوفی ، ج ۱، ص ۴۱۳).
زمانی که روزنامه در ایران به شکل منظم منتشر نمی شد، جارچی ها مطالب مهم را به گوش مردم می رساندند و مردم هم به گفته جارچی ها اعتماد داشتند. رئیس جارچی ها را جارچی باشی می نامیدند.
وظایف جارچیان در این دوره چنین بود:
فراخوان سپاهیان از شهرها و مناطق گوناگون برای حضور در جنگ و رساندن اخبار جنگ به گوش مردم یا سلطان به هنگام دوری وی از معرکه (اَفوشْته یی ، ص ۲۸۸؛ جُنابدی ، ص ۶۵۳، ۷۸۸؛ دلاواله ، ص ۲۹۷ـ ۲۹۸)؛ اعلامِ خبرِ عفو عمومی یا مجازات مردمِ مناطق مفتوحه (جنابدی ، ص ۶۶۲؛ اسکندر منشی ، ج ۱، ص ۱۹۷، ۳۴۰)؛ قرق کردن مسیر عبور شاه و حرم او در شهر و درخواست از مردم برای حضور یا عدم حضور در مسیر (اولئاریوس ، ص ۲۱۷؛ نصیری ، ص ۹۴؛ هنرفر، ص ۱۳۷)؛ اعلام خبر مرگ اشخاص معروف و معتبر (جملی کارِری ، ص ۲۷)؛ اعلام قیمت کالاها پس از آنکه دولت آنها را تعیین می کرد (همانجا؛ کمپفر، ص ۱۵۴، ۱۵۶) و پخش هر خبر دیگری که دانستن آن برای عموم لازم شمرده می شد.
جارچیان در کار خبررسانی ، از یاری گروهی به نام «تواچیان » نیز برخوردار بودند، حتی استرآبادی (ص ۱۰۹) تواچی را معادل جارچی دانسته است اما به نظر می رسد بر خلاف جارچی ، که دارای وظایفی متنوع و عام بود، وظیفه تواچیان در امور نظامی خلاصه می شد. در منابع ، وظایفی از قبیل رساندن فرمانهای پادشاه یا فرمانده به سپاهیان ، فراخوان لشکر از سرزمینهای گوناگون برای گردآمدن در مکانی خاص ، تعیین محل استقرار سپاه و نیز محل قرارگرفتن هریک از سپاهیان به هنگام نبرد، صف آرایی لشکر و سان دیدن از آن ، به تواچیان نسبت داده شده است (برای نمونه رجوع کنید به عبدالرزاق سمرقندی ، ج ۲، جزء ۲، ص ۸۶۲، جزء ۳، ص ۱۲۵۴، ۱۲۵۸، ۱۲۸۸؛ طهرانی ، ج ۲، ص ۳۶۴ـ ۳۶۵؛ بابر، ج ۱، ص ۴۰۷، ۵۱۶، ۵۲۴؛ خواندمیر، ج ۳، ص ۶۰۵، ج ۴، ص ۴۸۶؛ شاه حسین بن غیاث الدین محمد، ص ۳۱۹؛ نصیری ، ص ۳۳ـ ۳۴). عبدالرزاق سمرقندی (ج ۲، جزء ۲، ص ۷۰۰) در ذکر حوادث سال ۸۴۱، از دیوان تواچی نام برده و ابوبکر طهرانی (ج ۲، ص ۴۲۶) از دیوان امارتِ تواجیان یاد کرده است .
درباره حمام های تاریخی جارچی باشی :
حمام تاریخی جارچی یکی حمام های قدیمی شهر اصفهان از دوران گذشته (صفویه ) است که در آن دوران بزرگترین حمام اصفهان بوده است و دارای ۲ حمام مردانه و زنانه بودهاست و سال ساخت آن همزمان با میدان امام اصفهان بوده است .این بنا در بازار بزرگ اصفهان و نزدیك مسجد جارچی واقع گردیده و بر اساس كتیبه تاریخی مسجد، ظاهراً در سال ۱۰۱۹ ﻫ . ق به همراه بنای مسجد، توسط ملك سلطان ـ جارچی باشی شاه عباس اول ـ بنا گردیده است.با همت متعالی این شخص(ملک سلطان جارچی باشی ) در اطراف بناهای عظیم میدان نقش جهان ، مسجد شیخ لطف ا… ، مسجد نقش جهان(شاه) ، کاخ چهلستون و کاخ عالی قاپو ، بازار قیصریه ،عمارت هشت بهشت ، مسجد حکیم ، ۴ بنای ارزشمند دیگر به نام های مسجد جارچی ،حمام جارچی ،سرای جارچی وکاخ جارچی ساخته شده و مورد استفاده عموم مردم قرار می گرفت.هم اکنون ۳بنای ابتدایی فعال می باشد وکاخ جارچی کاملا از میان رفته است .
نحوه تقسیم گرما در بخشهای مختلف حمام و ترتیب قرار گرفتن فضاها از جمله رختکن، سربینه، چال حوض وگرمخانه نشان می دهد از لحظه ورود تا خروج برای مراجعین برنامه ریزی وجود داشته تا مردم با عبور از این فضاها علاوه بر نظافت، به ملاقات و گفتگو با یکدیگر و حتی تفریح و شنا نیز پرداخته باشند. مثلا در سربینه، حوضچه هایی وجود دارد که می بایست پاها را در آن شستشو می دادند، و یا در قسمت چال حوض حمام، استخری با قاعده مستطیل وجود دارد که با آب سرد پر می شده و برای شنا استفاده می شده است.
روشنایی از روزنه هایی تأمین می شود که بر روی سقف گنبدی شکل حمام تعبیه گردیده، دراین روزنه ها شیشه های محدبی و عدسی شکل وجود دارد. خاصیت محدبی این شیشه ها علاوه بر جلوگیری از اتلاف انرژی،باعث شکست نور شده و روشنایی را پخش می کند. در واقع مهندسان و معماران بنا از خاصیت ذره بین، برعکس استفاده نموده و براحتی فضای داخل حمام را روشن کرده اند. ویژگی جالب دیگر اینکه شیشه ها از یک طرف نور را عبور می دهند و کسی که در پشت بام باشد نمیتواند داخل حمام را ببیند.
استفاده از حمام ملک سلطان جارچی باشی برای همه مردم آزاد بوده و از سحرگاه تا نیم روز مردها و زنان در این مکان استحمام می کردند و این حمام جزء معدود حمام های آن دوران بوده است که به صورت همزمان دارای ۲ حمام مردانه و زنانه به صورت اختصاصی بوده است .
مخزن حمام از سوختن چوب و زغال گرم می شد و حتی